https://ror.org/03a5qrr21Dil bilimsel kiplik üzerine birçok araştırma yapılmış olmasına rağmen araştırmacılar arasında kipliğin tanımı, sınıflandırması gibi konularda pek az fikir birliği bulunmaktadır.[1] Bununla birlikte bilgi kipliği (epistemic modality), dil bilimsel kiplik ile ilgili birçok yayında kabul görmüştür. Yükümlülük kipliği (deontic modality) üzerine daha az uzlaşı bulunmaktadır. Örneğin Bybee vd. (1994), yükümlülük kipliği terimini kullanmaz. Fakat onların kılıcı odaklı kiplik (agent-oriented modality) altında ele aldıkları zorunluluk (obligation) ve konuşur odaklı kiplik (speaker-oriented modality) altında ele aldıkları izin (permissive) gibi kavramlar genellikle yükümlülük kipliği ile ilişkilendirilir (Bybee vd., 1994, s. 177-179). Makalenin ilk bölümünde ayrıntıya girilmeden bilgi ve yükümlülük kipliği üzerinde durulmuştur. İkinci bölümde F. R. Palmer’ın (1995, 2001) bilgi ve yükümlülük kipliği belirteçlerini kiplik mantığının[2] (modal logic) temel kavramları olan olasılık ve gereklilik bakımından incelemesine değinilmiştir. Palmer’ın (2001) kiplik belirteçlerini kiplik mantığı bağlamında ele alması, Türkiye’de yapılan kiplik çalışmalarında nispeten az incelenmiştir. Bundan dolayı makalede tahmine dayalı olasılık ve izin bildiren Türkiye Türkçesi -(y)Abil-, Azerbaycan Türkçesi -(y)A bil-, Türkmen Türkçesi -p bil- ile çıkarım ve gereklilik işaretleyen ve her üç Türk yazı dilinde bulunan -mAlI; olasılık, gereklilik ve olumsuzlama bakımından karşılaştırılmıştır. Böylece söz konusu üç Türk yazı dili arasında olasılık, gereklilik ve olumsuzlama bakımından ne gibi farklar olduğu gösterilmeye ve bu farkların muhtemel sebepleri açıklanmaya çalışılmıştır. Türkiye Türkçesi -(y)Abil-, Azerbaycan Türkçesi -(y)A bil- ve Türkmen Türkçesi -p bil- kiplik belirteçlerinin belirtilen işlevleri genellikle geniş zaman çekiminde ve yüklem konumunda ortaya çıkmaktadır. Bundan dolayı söz konusu kiplik belirteçleri sadece yüklem konumunda ve geniş zaman çekiminde incelenmiştir. Türkiye Türkçesi için verilen örnekler, edebî eserlerden ve teorik açıklamaların daha kolay anlaşılması amacıyla basit cümlelerden seçilmiştir. Azerbaycan Türkçesi ve Türkmen Türkçesi cümle örnekleri edebî, dinî metinler ve internet sitelerinden (gazeteler, kanunlar vs.) alınmıştır. Kiplik anlamlar, metin türleri arasında farklılık göstermektedir. Bundan dolayı farklı metin türlerinden örnekler alınmıştır. Kiplik belirteçlerinin tahmine dayalı olasılık ve çıkarım anlamları, genellikle edebî ve günlük konuşma dilini yansıtan (gazeteler gibi) metinlerde; izin ve gereklilik anlamları çoğunlukla kanunlar, dinî metinler gibi buyurucu türden metinlerde ortaya çıkmaktadır. Bundan dolayı Azerbaycan Türkçesi ve Türkmen Türkçesi örnekleri için farklı türden metinlerden örnekler alınmıştır. Örnek cümleler, Azerbaycan Türkçesi ve Türkmen Türkçesinin resmî alfabelerine göre verilmiştir.
Makalede karşılaştırma için Türkiye, Azerbaycan ve Türkmen Türkçelerinin seçilmesinin sebebi söz konusu üç Türk yazı dilinin Oğuz Türkçesinin üç ana kolunu temsil etmesi ve (Türkiye Türkçesinde olumsuz çekimde ortaya çıkan -(y)AmA- hariç) üç Türk yazı dilinde de zarf-fiil eki + bil-yardımcı fiili yapısının ve -mAlI kiplik belirtecinin biçimsel ve işlevsel olarak benzerlik taşımasıdır. Bununla birlikte zarf-fiil eki +bil- yardımcı fiili yapısı başka Türk yazı dillerinde de bulunur. Örneğin Kazak ve Tatar Türkçelerinde -A bil- yapısı mevcuttur. Ancak bu yapı “bir şeyi yapmayı bilmek” işleviyle sadece zihinsel yeterlilik bildirmek için kullanılır (Arat, 1951, s. 104; Abish, 2014, s. 146-147; Rentzsch, 2015, s. 92; Kazanlar Ürkmez, 2019, s. 137-138). Dolayısıyla Kazak ve Tatar Türkçelerindeki -A bil-; Türkiye, Azerbaycan ve Türkmen Türkçelerinde olduğu gibi yeterlilik yanında izin ve tahmine dayalı olasılık bildirmez. Özbek Türkçesinde de -ä/-y bil- yapısı bulunmasına karşın yazı dilinde kullanımı seyrektir (Tulum, 1997, s. 62; Coşkun, 2000, s. 178). Benzer şekilde -mAlI Tatar Türkçesinin ağızlarında kullanılmasına rağmen yazı dilinde nadiren kullanılır (Yusupov, 2014, s. 16-18).
Türkiye, Azerbaycan ve Türkmen Türkçelerinde kullanılan zarf-fiil eki +bil- yardımcı fiili yapısı ve -mAlI kiplik belirteci yüzeydeki biçimsel benzerliğe rağmen bazı dikkat çekici farklar sergiler. Bunlardan en bilineni, Türkiye Türkçesinde -(y)Abil- kiplik belirtecinin olumsuzlanmasında ortaya çıkan eskicil -(y)AmA- şeklidir. Bununla birlikte Türkiye Türkçesinde yazı diline yerleşmemiş olan fakat bazı yazarlarca kullanılan -(y)Abileme- [-(y)A bile u-mA-] şekli de mevcuttur (Korkmaz, 2014, s. 713; Doğan, 2024, s. 96). Bu şekil için yapabilemez, gidebilemez gibi kullanımlar örnek olarak verilebilir. Doğan (2024, s. 96), bu tür kullanımların Türkiye Türkçesinde özellikle internet dilinde yaygınlaştığına dikkat çekmektedir. Türkiye Türkçesinde görülen diğer bir çekim, -(y)AmAyAbil- şeklidir. -(y) AmAyAbil-, genellikle kişinin kendi yetersizliğinden veya dış şartların imkân vermemesinden dolayı fiilin ifade ettiği eylemin gerçekleşmeme ihtimalini bildirir. Türkiye Türkçesinden farklı olarak Azerbaycan Türkçesinde -mAyA bilmə-, Türkmen Türkçesinde -mAn bilme- şeklinde çift olumsuzlamalar mevcuttur. Bu yapılar, “olmaması imkânsız” manasında kullanılıyor gözükmektedir. Azerbaycan ve Türkmen Türkçelerindeki bu yapılar, bilindiği kadarıyla henüz incelenmemiştir. Olumsuzlamalar, işlevsel olarak da önemlidir. Örneğin Türkiye Türkçesinde -(y)Abil- yeterlilik işleviyle de kullanılabilirken -mAyAbil-, yeterlilikten ziyade izin, ihtimal veya seçim (ihtiyar) bildirmektedir (Korkmaz, 1959, s. 108; Kara, 2011, s. 1433-1434). Benzer durum, Azerbaycan Türkçesi -mAyA bil- ve Türkmen Türkçesi -mAn bil- yapılarında da görülmektedir. Üç Türk yazı dili arasında olumsuzlama bakımından bazı farklılıklar, -mAlI kiplik belirtecinde de mevcuttur. Türkiye Türkçesinde -mAlI kiplik belirteci, -mAmAlI biçiminde tek şekilde olumsuzlanabilirken Azerbaycan Türkçesinde -mAmAlI yanında -mAlI deyil de görülür. Türkmen Türkçesinde ise -mAlI däl kullanımı bulunur. Bununla birlikte -mAlI, Azerbaycan Türkçesinde ol-, Türkmen Türkçesinde bol- yardımcı fiili ile kullanılabilir. Dolayısıyla Azerbaycan Türkçesinde -mAlI olma- ve Türkmen Türkçesinde -mAlI bolma- şeklinde olumsuzlamalar da mevcuttur.
Makalede Palmer’ı (1995, 2001) takip ederek zarf-fiil eki + bil- yardımcı fiil yapısının yeterlilik işlevi dışarıda bırakılarak tahmine dayalı olasılık ve izin bildiren işlevi ve -mAlI kiplik belirtecinin çıkarım ve gereklilik bildiren işlevleri kiplik mantığı temelinde olasılık ve gereklilik bakımından incelenmiştir.[3]
Bilgi ve Yükümlülük Kipliği
Dil bilimsel kiplik sınıflandırmalarının tamamında bilgi kipliği yer alır (Erguvanlı Taylan, 2018, s. 4). Bu kiplik türü, konuşurun önermenin olgusal durumu hakkındaki yargısıyla ilgilidir (Palmer, 2001, s. 24). Konuşur, önermenin doğruluğu hakkında mümkün, imkânsız, kesin, düşük ihtimal gibi farklı yargılarda bulunabilir (Rentzsch, 2013, s. 154). Aşağıdaki cümlelerde kiplik belirteçleri farklı derecelerde bilgi kipliği işaretler. Genel olarak olabilir, olacak’a göre daha düşük bir ihtimal bildirir; olmalı ise her ikisine göre de kesinliğe yaklaşan yüksek bir ihtimal bildirmektedir.
“Okul kitaplarını da karıştırmalı. Arasına saklamış olabilir.” (Atay, 2000, s. 343)
“Yok canım! Turgut, istihzaya başkalarında tahammül edemez. Dişine göre bir şey aramış olacak.” (Atay, 2000, s. 85)
re bir şey aramış olacak.” (Atay, 2000, s. 85) “Hikâyenin sonunu anlatmadın. Kumandan buralara kadar zahmet ettiğine göre, bir niyeti olmalı.” (Atay, 2000, s. 270)
Bununla birlikte bilgi kipliği belirteçlerinin değerleri çizgisel olduğu için farklı kiplik belirteçlerinin anlamları birbirlerinin sınırlarına girebilir (Rentzsch, 2013, s. 155). Şekil 1’de Rentzsch (2013, s. 156) tarafından oluşturulan Türkiye Türkçesinin bilgi kipliği skalasında bu durum görülmektedir:
Yükümlülük kipliği, belirli bir otorite tarafından eylemin yapılmasına izin verildiğini veya eylemin yerine getirilmesinin gerekli olduğunu belirten kiplik türüdür. Bu kiplik türü; yasalar, kurallar gibi sosyal normlardan kaynaklanabilse de eylemin yapılmasına izin veren veya eylemin yerine getirilmesini gerekli gören otorite çoğunlukla konuşurdur (Palmer, 2001, s. 9-10). Yükümlülük kipliği genellikle izin ve gereklilik üzerinden incelenir. -(y)Abil- ve -mAlI Türkiye Türkçesinde yükümlülük kipliği bağlamında da ele alınabilir. Aşağıdaki ilk cümlede -(y)Abil- izin bildirir. İkinci cümledeki -mAlI ise gereklilik bildirmektedir.
“Öyleyse gazeteci Bey, o gazetelere haber vermeyi derhal kesecek, bir daha da hiçbir yere tek satır yazmayacaksınız. Eğer duyarsam... Şimdi gidebilirsin. Eğer bir daha duyarsam...” (Kemal, 2008, s. 358.)
“Çekilmeye karar verince düşmanla arayı iyice açmalısın. Orduyu yeniden toparlamak için zaman kazanalım.” (Özakman, 2005, s. 189)
Van der Auwera ve Plungian’a (1998, s. 81) göre bilgi kipliği, konuşurun yargısıyla ilgilidir. Konuşur, önerme hakkındaki yargısını kesin olmayan (uncertain) veya muhtemel olarak ifade edebilir (Van der Auwera ve Plungian, 1998, s. 81). Yazarlar, konuşurun önermenin doğruluğunu mümkün olarak betimlemesini bilgi bakımından olasılık (epistemic possibility), nispeten kesin veya muhtemel olarak betimlemesini bilgi bakımından gereklilik (epistemic necessity) olarak sınıflandırmaktadır (Van der Auwera ve Plungian, 1998, s. 81). Dolayısıyla onların terminolojisiyle yukarıda olabilir geçen cümle bilgi bakımından olasılık, olmalı geçen cümle ise bilgi bakımından gereklilik olarak değerlendirilir. Yükümlülük kipliğini, konuşurun veya sosyal/ahlaki normların, katılımcının[4] eylemi gerçekleştirmesine izin vermesi veya eylemi gerçekleştirmesini zorunlu kılması olarak ele alırlar (Van der Auwera ve Plungian, 1998, s. 81). İzni, yükümlülük bakımından olasılık (deontic possibility), zorunluluğu ise yükümlülük bakımından gereklilik (deontic necessity) olarak adlandırırlar (Van der Auwera ve Plungian,1998, s. 81). Dolayısıyla onların terminolojisiyle gidebilirsin geçen yukarıdaki cümle yükümlülük bakımından olasılık, açmalısın geçen cümle yükümlülük bakımından gereklilik olarak değerlendirilir. Olasılık ve gereklilik temelinde belirledikleri diğer bir alan olan katılımcı-dışı kiplik (participant-external modality) terimini, eylemi mümkün veya gerekli kılan katılımcı-dışı koşulları ifade etmek için kullanırlar (Van der Auwera ve Plungian, 1998, s. 80). Katılımcı-dışı kipliği, katılımcı-dışı olasılık (participant-external possibility) ve katılımcı-dışı gereklilik olarak sınıflandırırlar (Van der Auwera ve Plungian, 1998, s. 80-81). Van der Auwera ve Plungian (1998, s. 81) yükümlülük kipliğini, katılımcı-dışı kipliğin bir alt anlamı (hyponym) olarak ele aldıklarını belirtseler de katılımcı-dışı kiplik terimini genellikle otoriteden kaynaklanmayan dış şartlar için kullanırlar. Örneğin aşağıdaki cümle katılımcı-dışı olasılık olarak yorumlanabilir:
“Fakülteden çıkmak için C kapısı kullanılabilir.”
Fakülteden çıkmak için birden fazla çıkış olduğunda söylenen yukarıdaki cümlede -(y)Abil-, fakülteden çıkmaya imkân sağlayan otorite harici seçeneklerden birini belirtir. Bu cümlede eylemin yerine getirilmesine müsaade eden bir otorite olmadığı için katılımcı-dışı olasılık olarak değerlendirilir.
Aşağıdaki cümle, katılımcı-dışı gereklilik olarak yorumlanabilir:
“Ankara’ya gitmek için X firmasının otobüsüne binilmeli.”
Ankara’ya gitmek için X firması adında tek bir otobüs firması olduğu durumda söylenen yukarıdaki cümle, katılımcı-dışı gereklilik olarak değerlendirilir. Bu cümlede katılımcının eylemi gerçekleştirmesini zorunlu kılan konuşur vb. bir otorite yoktur. Sadece X firması Ankara’ya gidecekler için tek seçenektir.
Birçok durumda kiplik belirtecinin hangi işlevde kullanıldığı bağlam olmadan açıkça seçilemez. Örneğin “Ahmet eve gidebilir.” gibi bir cümlede -(y)Abil- genellikle üç şekilde anlaşılır.
1. “Ahmet’in eve gitme yeterliliği vardır.” = Yeterlilik
2. “Ahmet’e eve gitmek için izin verilmiştir.” = İzin (yükümlülük kipliği)
3. “Ahmet’in eve gitmesi ihtimal dâhilindedir/mümkündür.” = Tahmine dayalı olasılık (bilgi kipliği)
Benzer şekilde -mAlI[5] “Ahmet saat 08:30’da işte olmalı.” cümlesinde çoğunlukla iki şekilde anlaşılır:
1. “Ahmet’in 08:30’da işte olması zorunluluktur.” = Gereklilik (yükümlülük kipliği)
2. “Bildiklerime göre Ahmet’in 08:30’da işte olması gerekir. = Çıkarım (bilgi kipliği)
Birçok dilde aynı kiplik belirteci; yeterlilik, izin, tahmine dayalı olasılık işaretleyebilir. Genel kanı yeterlilik işlevinin asıl olduğu, kiplik belirtecinin diğer işlevlerinin art zamanlı gelişmeler neticesinde sonradan ortaya çıktığı yönündedir. Benzer şekilde, gereklilik ve çıkarım işaretleyen kiplik belirtecinin, gereklilik işaretleme işlevi daha temeldir. Çıkarım bildirme işlevi daha sonra gelişmiştir.[6]
Bilgi ve Yükümlülük Kipliği Bakımından Olasılık, Gereklilik ve Olumsuzlama
Palmer (1995, s. 454), çalışmasında terminolojik olarak “kiplik (modality)” ve “önerme (proposition)” terimlerini anlam (meaning) için “kiplik belirteci (modal)” ve “esas fiil (full verb)” terimlerini ise biçimsel ve dil bilgisel ögeler için kullanmıştır.[7] Kiplik belirtecinin kiplik ile esas fiilin de önerme ile birebir karşılıklı olduğu durumlarda beklenen kiplik belirtecinin kipliği, esas fiilin ise önermeyi olumsuzlamasıdır. Olumsuzlama bakımından bunlar arasındaki bir tutarsızlık, düzensizlik olarak kabul edilir (Palmer, 1995, s. 454). Palmer (2001, s. 89); tahmine dayalı olasılık ve çıkarım ile izin ve gerekliliği, kiplik mantığının temel kavramları olan olasılık ve gereklilik açısından yorumlamaktadır. Kiplik mantığı esasen “gerekli olarak” ve “mümkün olarak” geçen ifadelerdeki akıl yürütmeleri araştırır (Garson, 2013, s. 1). Bununla birlikte gereklilik ve imkân, felsefi açıdan önemli diğer birçok kavramla (yükümlülük, zaman, inanç vb.) yakınlık taşımaktadır (Garson, 2013, s. 1-2). Bundan dolayı kiplik mantığı terimi benzer kurallara sahip daha geniş bir mantık ailesini kapsayacak şekilde geniş anlamda da kullanılmaktadır (Garson, 2013, s. 1). Kiplik mantığı geniş anlamıyla mantık, sosyal normlar vb. bazı kısıtlamalar getirildiğinde şeylerin nasıl olabileceği veya olması gerektiği hakkındaki iddiaları araştırır (Carey, 2021). Bundan dolayı Palmer’a (2001, s. 89) göre bilgi kipliği işaretleyen tahmine dayalı olasılık ve çıkarım kiplik belirteçleri sırasıyla bilgisel bakımdan mümkün (epistemically possible) ve bilgisel bakımdan gerekli (epistemically necessary) olarak yorumlanabilir. Benzer şekilde yükümlülük kipliği işaretleyen izin ve gereklilik kiplik belirteçleri sırasıyla yükümlülük bakımından mümkün (deontically possible) ve yükümlülük bakımından gerekli (deontically necessary) şeklinde ele alınabilir (2001, s. 89). Palmer (1995, 2001), bu kavramları Tablo 1’de gösterildiği gibi üçlü şekilde ele alır:
Tablo 1’de “mümkün”, “olumsuz mümkün”, “gerekli” gibi kavramlar kipliğin anlamsal yönünü belirtir. Bu anlamlar dilde dil bilgisel araçlarla kodlanır. Palmer (2001, s. 92), incelemiş olduğu otuzdan fazla dilde yukarıdaki tabloda verilen kavramları kiplik belirteçleri ile tamamen düzenli bir şekilde işaretleyen bir dil bulunmadığını belirtmektedir. İncelemiş olduğu diller arasında Türk yazı dilleri yer almamaktadır. Palmer (2001, s. 93), en çok görülen düzensizlikleri aşağıdaki gibi sınıflandırmıştır:
1. Farklı fiil kullanımı
2. Mantıksal ikame
3. Olumsuzluk işaretleyicisinin konumlandırılması (“yanlış yerleştirilmesi”)
Yukarıdaki maddelerin daha iyi anlaşılabilmesi için Palmer’ın (1995, 2001) İngilizcedeki can, may, must gibi modal fiilleri kullanarak bunları bilgi ve yükümlülük kipliği bakımından incelediği örneklere bakmak uygun olabilir.
Bilgi Kipliği Bakımdan Olasılık
Mümkün: Mary may be at school.
Olumsuz mümkün: Mary may not be at school.
Mümkün değil: Mary can’t be at school.
Bilgi kipliği bakımından olasılıkta “mümkün”, “olumsuz mümkün” için aynı modal fiil (may) kullanılabilirken “mümkün değil” için farklı bir modal fiil (can) kullanılması gerekmektedir. Dolayısıyla İngilizcede bilgi kipliği bakımından olasılıkta kiplik (anlam) ve kiplik belirteci arasında üçlü bir düzen yoktur. 1. maddede bahsedilen farklı fiil kullanımı, bu durum ile alakalıdır. Palmer (2001, s. 90), may not ve can not arasındaki olumsuzluk farkını may not ile önermenin, can not ile kipliğin olumsuzlandığını belirterek açıklar. Dolayısıyla ona göre “olumsuz mümkün” ve “mümkün değil” ifade eden yukarıdaki cümleler aşağıdaki şekilde yorumlanabilir:
“It is possible that Mary is not at school.” (‘may not’, proposition negated)
“It is not possible that Mary is at school.” (‘can’t’, modality negated) (Palmer, 2001, s. 90)
Bilgi Kipliği Bakımından Gereklilik
Gerekli: John must be in his office.
Olumsuz gerekli: John can’t be in his office.
Gerekli değil: John may not be in his office.
İngilizcede bilgi kipliği bakımından gereklilikte de üçlü bir düzen bulunmamaktadır. “Olumsuz gerekli” ve “gerekli değil” için must modal fiili kullanılmaz. Bunun yerine “olumsuz gerekli” ve “gerekli değil” için mantıksal ikameye başvurulur. Dolayısıyla “olumsuz gerekli” için bilgi kipliği bakımından olasılıkta “mümkün değil” işaretleyen can’t kullanılmaktadır. Aynı şekilde “gerekli değil” için bilgi kipliği bakımından olasılıkta “olumsuz mümkün” işaretleyen may not kullanılmaktadır. Bu durum, olasılık ve gereklilik arasındaki mantıksal ilişki ile alakalıdır; “mümkün değil”in eş değeri mantıksal olarak “olumsuz gerekli”dir. “Gerekli değil”in eş değeri ise “olumsuz mümkün”dür (Palmer, 2001, s. 91-92).[10] 2. maddede bahsedilen “mantıksal ikame” bu durumla alakalıdır. “Olumsuz gerekli” için can’t ve “gerekli değil” için may not yapılarının mantıksal ikame olarak kullanılması, İngilizcede bilgi kipliği bağlamında olasılığın gerekliliğe göre daha temel olduğu şeklinde yorumlanmıştır (Lyons, 1977, s. 802; Palmer, 2001, s. 91).
Yükümlülük Kipliği Bakımından Olasılık
Mümkün: Mary may/can come tomorrow.
Olumsuz mümkün: Mary needn’t come tomorrow.
Mümkün değil: Mary may not/can’t come tomorrow.
Görüldüğü üzere yükümlülük kipliği bakımından olasılıkta “mümkün” ve “mümkün değil” için hem may hem de can modal filleri kullanılabilir. Ancak “olumsuz mümkün” için bilgi kipliği bakımından olasılıkta bulunmayan farklı bir modal fiil (need) kullanılmaktadır.
Yükümlülük Kipliği Bakımından Gereklilik
Gerekli: Mary must come tomorrow.
Olumsuz gerekli: Mary mustn’t come tomorrow.
Gerekli değil: Mary needn’t come tomorrow.
Yükümlülük kipliği bağlamında “gerekli” ve “olumsuz gerekli” için sırasıyla must ve mustn’t kullanılmaktadır. Dolayısıyla yükümlülük kipliği bakımından gereklilik, bilgi kipliği bakımından gerekliliğe göre daha düzenlidir. Fakat düzen tam değildir. Çünkü “gerekli değil” için needn’t kullanılmaktadır. Bu yapı, yükümlülük bakımından olasılıkta “olumsuz mümkün” için de kullanılmakta idi. Need, esas olarak gereklilik ile ilişkilidir. Bundan dolayı “gerekli değil” işaretleyen needn’t yapısının “olumsuz mümkün” için kullanılması mantıksal ikamedir. Needn’t yapısının mantıksal ikame ile “olumsuz mümkün” için kullanılması, yükümlülük kipliği bağlamında daha temel olanın gereklilik olduğu şeklinde yorumlanabilir (Palmer, 2001, s. 91).
Palmer (2001, s. 91) haklı olarak şu soruyu sorar: May not ve can’t ile mustn’t ve needn’t neden farklı yorumlara sahiptir? Biçimsel olarak hem may not ve can’t hem de mustn’t ve needn’t modal fiillerin (may, can, must, need) olumsuz biçimleridir. Bundan dolayı may not ve can’t “mümkün değil” ve mustn’t ve needn’t ise “gerekli değil” şeklinde yorumlanması gerekirdi. Ona göre bu durum, kavramsal yorum ile dil bilgisi (gramer) arasında bire bir ilişki olmadığını göstermektedir. Dolayısıyla olumsuzluk işaretleyicilerinden biri “yanlış yerde” görünmektedir (Palmer, 2001, s. 91-92). 3. maddede bahsedilen “olumsuzluk işaretleyicisinin konumlandırılması” bu durum ile ilgilidir.
Türkiye Türkçesinde Bilgi ve Yükümlülük Kipliği Bakımından Olasılık, Gereklilik ve Olumsuzlama
Türkiye Türkçesinde tahmine dayalı olasılık ve izin için -(y)A zarf-fiil eki +bil yardımcı fiilinden oluşan -(y)Abil- kullanılmaktadır. -(y)Abil- kiplik belirteci Türkiye Türkçesinde tek şekilde olumsuzlanabilir:-mAyAbil-. İmkânsızlığı ve iznin yokluğunu (yasağı) bildirmek için -(y)X zarf-fiil eki + u- “muktedir olmak, gücü yetmek” + olumsuzluk işlevinde kullanılan fiilden fiil yapma ekinin (-mA) kaynaşmasıyla oluşan -(y)AmA- kullanılmaktadır. -(y)Abil-, genellikle -(X)r geniş zaman eki ile çekimlendiğinde söz konusu işlevler için kullanılmaktadır (Erguvanlı Taylan, 2018, s. 10). Geniş zamanın olumsuzu teklik ve çokluk birinci şahıslarda -mA ile; teklik ve çokluk ikinci, üçüncü şahıslarda -mAz ile kurulur (Ergin, 2009, s. 294- 295). Dolayısıyla -(y)AmA- kiplik belirtecindeki -mA teklik birinci şahıs [-(y)AmAm] ve çokluk birinci şahısta [-(y)AmAyIz] aynı zamanda geniş zamanın olumsuzunu da işaretler. Teklik ve çokluk ikinci, üçüncü şahıslarda ise -(y)AmAz+şahıs eki kullanılır. Türkiye Türkçesinde çıkarım ve gereklilik için -mAlI kiplik belirteci kullanılmaktadır. -mAlI, Eski Anadolu Türkçesinde sıfat-fiil eki olarak kullanılmaya başlanmış, yüklem konumunda gereklilik işleviyle kullanılması daha sonraki yüzyıllarda gerçekleşmiştir (Özkan, 2000, s. 151). Bugünkü Türkiye Türkçesinde gereklilik bildirecek şekilde sıfat-fiil eki olarak kullanılmaz. Bu kiplik belirtecinin olumsuzlanması tek şekilde yapılır: -mAmAlI. Aşağıda söz konusu kiplik belirteçler kiplik mantığı temelinde olasılık, gereklilik ve olumsuzlama bakımından incelenecektir.
Bilgi Kipliği Bakımından Olasılık
Mümkün: Ali evde olabilir.
Olumsuz mümkün: Ali evde olmayabilir.
Mümkün değil: Ali evde olamaz.
Türkiye Türkçesinde bilgi kipliği bağlamında “mümkün”, “olumsuz mümkün” ve “mümkün değil” ifade eden yukarıdaki cümleler sırasıyla aşağıdaki şekilde yorumlanabilir:
Ali’nin evde olması mümkündür.
Ali’nin evde olmaması mümkündür.
Ali’nin evde olması mümkün değildir.
Dolayısıyla Palmer’ın terminolojisiyle, “olumsuz mümkün”ü ifade eden cümlede önerme, “mümkün değil” ifade eden cümlede kiplik (mümkün anlamı) olumsuzlanmıştır. İngilizcede bilgi kipliği bakımından olasılıkta önermenin ve kipliğin olumsuzlanması sırasıyla may not ve can not şeklinde yapılırken Türkiye Türkçesinde önermenin olumsuzlanması için olumsuzluk işlevinde kullanılan fiilden fiil yapma ekinin yeri değiştirilir: -mAyAbil-. Olumsuzluk işaretleyicisinin yerinin değiştirilerek kiplik anlamın belirtilmesi De Haan (2013, s. 83) tarafından olumsuzlama yerleştirme stratejisi (negation placement strategy) olarak adlandırılmıştır. Bu stratejide olumsuzlamanın kapsamı olumsuzluk işaretleyicisinin konumuyla belirtilir. Kipliğin olumsuzlanması için Türkiye Türkçesinde İngilizce ile benzer biçimde farklı kiplik belirteci kullanılır: -(y)AmA-.
Buna karşın hem önermenin hem de kipliğin olumsuzlandığı aşağıdaki cümle, -(y)Abil- veya -(y)AmA- ile ifade edilemez:
Ali’nin evde olmaması mümkün değildir.
Bununla birlikte hem önermenin hem de kipliğin olumsuzlanması, “Azerbaycan Türkçesi -mAyA bilme- ve Türkmen Türkçesi -mAn bilme- Yapıları” başlığı altında görüleceği üzere Azerbaycan Türkçesi -mAyA bilmə- Türkmen Türkçesinde -mAn bilme- yapıları ile ifade edilebilir.
İngilizcede bilgi kipliği bağlamında “olumsuz mümkün” için fiziksel yeterlilikten gelişen may, “mümkün değil” için zihinsel yeterlilikten gelişen can modal fiili kullanılır (Bybee vd., 1994, s. 182-183). Türkiye Türkçesinde ise durum tam tersidir. Türkiye Türkçesinde “olumsuz mümkün” için zihinsel yeterlilikten gelişen -(y)Abil-, “mümkün değil” için ise fiziksel yeterlilikten gelişen -(y)AmA- kullanılmaktadır.[11]
Bilgi Kipliği Bakımından Gereklilik
Gerekli: Ali evde olmalı.
Olumsuz gerekli: Ali evde olamaz.
Gerekli değil: Ali evde olmayabilir.
Türkiye Türkçesinde bilgi kipliği bağlamında “gerekli” için genellikle ol- fiiline gelen -mAlI kiplik belirteci kullanılır. Bununla birlikte “olumsuz gerekli” için olmamalı çoğunlukla kullanılmaz. Bunun sebebi, olumsuz çekimde -mAlI kiplik belirtecinin yükümlülük bakımından gereklilik işlevini daha çok koruma eğiliminde olmasıdır.[12] Bu durum, İngilizcede de benzerdir (Traugott, 1989, s. 52). Ol- fiili dışındaki diğer fiillere -mAlI kiplik belirteci getirildiğinde de genellikle yükümlülük bakımından gereklilik anlamı ortaya çıkar. Benzer şekilde “gerekli değil” anlamı için -mAlI + olumsuzluk işaretleyicisi şeklinde ayrı bir yapı yoktur. Bundan dolayı “olumsuz gerekli” ve “gerekli değil” için mantıksal ikameye başvurulur. Belirtildiği üzere kiplik mantığı bazı kısıtlamalar getirildiğinde şeylerin nasıl olabileceği veya olması gerektiği ile ilgilenir. Ayrıca olasılık ve gereklilik birbiri üzerinden tanımlanabilir. Bu iki kavram arasında aşağıda gösterilen mantıksal ilişkiler vardır:
“olması mümkün” = “olmaması gerekli değil”
“olmaması mümkün”= “olması gerekli değil”
“olması mümkün değil” = “olmaması gerekli”
“olmaması mümkün değil” = “olması gerekli”[13]
Bu temel mantıksal eşitlikler bilgi kipliği bağlamında değerlendirildiğinde bir önermenin “doğru olmasının mümkün olmaması”, o önermenin “doğru olmamasının gerekli” olduğu şeklinde yorumlanabilir. Bundan dolayı aşağıdaki iki cümle, kiplik mantığı bakımından birbirine eşittir:
“Ali’nin evde olması mümkün değildir.” (mümkün değil)
“Ali’nin evde olmaması gereklidir.” (olumsuz gerekli)
“mümkün değil= olumsuz gerekli”
Dolayısıyla Türkiye Türkçesinde bilgi kipliği bağlamında “olumsuz gerekli” için -mAmAlI kullanılmadığından “mümkün değil” işaretleyen -(y)AmA- mantıksal ikame yoluyla “olumsuz gerekli” yerine kullanılır.
Benzer şekilde bilgi kipliği bağlamında bir önermenin “doğru olması gerekli değil” ise o önermenin “doğru olmaması mümkün”dür:
“Ali’nin evde olmaması mümkündür.” (olumsuz mümkün)
“Ali’nin evde olması gerekli değildir.” (gerekli değil)
“olumsuz mümkün= gerekli değil”
Bundan dolayı Türkiye Türkçesinde “gerekli değil” için -mAlI + olumsuzluk işaretleyici şeklinde ayrı bir yapı olmadığı için “olumsuz mümkün” işaretleyebilen -mAyAbil- mantıksal ikame yoluyla “gerekli değil” için de kullanılır.
Yükümlülük Kipliği Bakımından Olasılık
Mümkün: Ali yarın okula gelebilir.
Olumsuz mümkün: Ali yarın okula gelmeyebilir.
Mümkün değil: Ali yarın okula gelemez.
Görüldüğü gibi Türkiye Türkçesinde yükümlülük kipliği bakımından olasılıkta üçlü düzen yoktur. Ayrıca bilgi kipliği bakımından olasılıkta bulunan aynı kiplik belirteçler kullanılır. Yükümlülük bakımından değerlendirildiğinde yukarıdaki cümleler aşağıdaki gibi yorumlanabilir:
“Ali’nin yarın okula gelmesine izin var.” (mümkün) “
Ali’nin yarın okula gelmemesine izin var.” (olumsuz mümkün)
“Ali’nin yarın okula gelmesine izin yok.” (mümkün değil)
Dolayısıyla Türkiye Türkçesinde yükümlülük kipliği bağlamında “olumsuz mümkün” işaretleyicisi -mAyAbil- ile eylem olumsuzlanırken “mümkün değil” işaretleyicisi -(y)AmA- ile kiplik (izin anlamı) olumsuzlanmıştır.
Yükümlülük Kipliği Bakımından Gereklilik
Gerekli: Ali yarın okula gelmeli.
Olumsuz gerekli: Ali yarın okula gelmemeli.
Gerekli değil: Ali yarın okula gelmeyebilir.
Türkiye Türkçesinde yükümlülük kipliği bakımından gereklilikte ikili bir düzen vardır. Dolayısıyla bilgi kipliği bakımından gerekliliğe göre daha düzenlidir. Bu durum -mAlI kiplik belirtecinin esas işlevinin yükümlülük bakımından gereklilik olması ile alakalıdır. Bilgi kipliği bakımından gereklilik işlevi kısıtlı bağlamlarda sonradan ortaya çıkmıştır. Ancak yükümlülük kipliği bakımından gereklilikte üçlü bir düzen yoktur. Kiplik ve kiplik belirteci arasında üçlü bir düzen olması için kiplik belirteci ve olumsuzluk işaretleyicisinin aşağıdaki şekilde kullanılması gerekirdi:
Gerekli: -mAlI
Olumsuz gerekli: -mAmAlI
Gerekli değil: *-mAlI + olumsuzluk işaretleyicisi
Eylemin yerine getirilme gerekliliği -mAlI ile, eylemin yerine getirilmeme gerekliliği -mAmAlI ile ifade edilebilmektedir. Fakat eylemin yerine getirilme gerekliliğinin olmaması için “*-mAlI + olumsuzluk işaretleyicisi” şeklinde bir yapı yoktur.[14] Dolayısıyla üçlü sistemde eksik kalan “gerekli değil”in yeri -mAyAbil- ile doldurulur. Bu durum eylemin yerine getirilme zorunluluğunun olmamasının (1. cümle) eylemin yerine getirilmemesine izin verilmesi (2. cümle) şeklinde yorumlanabilmesi ile açıklanabilir:
1. Ali’nin yarın işe gelme zorunluluğu yok = 2. Ali’nin yarın işe gelmemesine izin var.
Sonuç olarak Türkiye Türkçesinde bilgi ve yükümlülük kipliği bakımından olasılık, gereklilik ve olumsuzlamada Tablo 2’de gösterilen durum ortaya çıkmaktadır. Tabloda mantıksal ikameler köşeli parantez ile gösterilmiştir. Mantıksal ikame, kiplik belirtecinin olumsuzlandığı durumda ortaya çıkan anlamsal boşluğun giderilmesi için ilgili kiplik belirtecinin mantıksal eş değerinin kullanılarak anlamsal boşluğun doldurulmasıdır (Palmer, 1995, s. 461-463).
Azerbaycan Türkçesinde Bilgi ve Yükümlülük Kipliği Bakımından Olasılık, Gereklilik ve Olumsuzlama
Azerbaycan Türkçesinde tahmine dayalı olasılık ve izin için -(y)A bil- kullanılmaktadır.[15]-(y)A bil- üç şekilde olumsuzlanabilir: 1. -mAyA bil- 2. -(y)A bilmə- 3. -mAyA bilmə-[16]. Türkiye Türkçesi ile benzer olarak -(y)A bil- kiplik belirtecinin bu işlevleri genellikle geniş zaman eki ile çekimlendiğinde ortaya çıkar. Geniş zaman olumlu çekimde Azerbaycan Türkçesinde -(y)Ar eki ile kurulur. Geniş zamanın olumsuzunda teklik ve çokluk birinci şahıslar için -mAr, teklik ve çokluk ikinci, üçüncü şahıslar için -mAz kullanılır (Kartallıoğlu ve Yıldırım, 2007, s. 208). Çıkarım ve gereklilik için Azerbaycan Türkçesinde -mAlI kiplik belirteci kullanılmaktadır. -mAlI kiplik belirteci, Türkiye Türkçesinin aksine Azerbaycan Türkçesinde sıfat-fiil olarak kullanılabilir ve ol- yardımcı fiilini alabilir. Yüklem konumunda -mAlI kiplik belirteci üç şekilde olumsuzlanabilir: 1. -mAmAlI. 2. -mAlI deyil 3. -mAlI olma-[17]. Aşağıda bu yapılar bilgi ve yükümlülük kipliği bağlamında olasılık, gereklilik ve olumsuzlama bakımından değerlendirilecektir.
Bilgi Kipliği Bakımdan Olasılık
Mümkün: “Biz bağa getdiyimiz müddətdə hər şey ola bilər.”(Anar, 2004a, s. 52)
Aktarım: Biz bağa gittiğimiz sırada her şey olabilir.
Olumsuz mümkün: “Digər tərəfdən, tale ilə həyat (mən buna çox inanıram) eyni şey deyil. Taleyində olan həyatında olmaya bilər.”(Kamal Abdulla, 2020, s. 414)
Aktarım: Diğer taraftan, kader ile hayat (ben buna çok inanıyorum) aynı şey değildir. Kaderinde olan, hayatında olmayabilir.
Mümkün değil: “Soruşdu ki, atan hardadır sənin? Dedim bilmirəm, atamla əlaqəmiz yoxdu. Dedi, yox, ola bilməz, heç ola bilməz, siz atanızın yerini bilmiyəsiniz?[18]”(Anar, 2004a, s. 287)
Aktarım: “Baban nerede senin?” diye sordu. Dedim bilmiyorum, babamla alakamız yok. Dedi yok, olamaz, hiç olamaz, siz babanızın yerini (nasıl) bilmezsiniz?
Görüldüğü gibi Azerbaycan Türkçesinde “mümkün” için -(y)A bil-, “olumsuz mümkün” için -mAyA bil-, “mümkün değil” için ise -(y)A bilmə- kullanılabilir. Dolayısıyla “olumsuz mümkün” için Azerbaycan Türkçesinde, Türkiye Türkçesindeki gibi farklı kiplik belirteci kullanılmaz. Sadece olumsuzluk işlevinde kullanılan fiilden fiil yapma ekinin (-mA) yeri değiştirilir. Bu durum, bilgi kipliği bakımından olasılıkta Azerbaycan Türkçesinde biçim ve anlam bakımından düzen olduğunu göstermektedir.
Bilgi Kipliği Bakımından Gereklilik
Gerekli: “Bu gün bazar ertəsidir, işləmir, evdə olmalıdır.”(Anar, 2003, s. 328)
Aktarım: Bugün pazartesi, çalışmıyor, evde olmalı.
Olumsuz gerekli: “...paytaxta gəlib Əmirin yanına getdim, bütün gördüklərimi danışdım. Əmir gözünü də qırpmadı: - Ola bilməz, - dedi. - amma yoxlarıq, - dedi, - mütləq yoxladarıq...” (Anar, 2005, s. 231-232)
Aktarım: Başkente gelip Emir’in yanına gittim, bütün gördüklerimi anlattım. Emir gözünü de kırpmadı: - Olamaz, dedi. -Ama kontrol ederiz, dedi, mutlaka kontrol ettiririz…
Gerekli değil: “Heç vaxt dostlarını sınamağa çalışma. Çoxu sınaqdan çıxmaya bilər.” (Anar, 2004b, s. 601).
Aktarım: Hiçbir zaman dostlarını sınamaya çalışma. Çoğu, sınavdan geçmeyebilir.
Azerbaycan Türkçesinde de “olumsuz gerekli” ve “gerekli değil” yerine bilgi kipliği bakımından olasılıkta kullanılan yapılar mantıksal ikame olarak kullanılmaktadır. Dolayısıyla bilgi kipliği bakımından gereklilikte düzen yoktur. Bunun sebebi, “Türkiye Türkçesinde Bilgi ve Yükümlülük Kipliği Bakımından Olasılık, Gereklilik ve Olumsuzlama” başlığı altında Türkiye Türkçesi üzerinden açıklanmıştı.
Yükümlülük Kipliği Bakımından Olasılık
Mümkün: “Konstitusiyanı və qanunları pozan birliklərin fəaliyyətinə yalnız məhkəmə qaydasında xitam verilə bilər.” (URL-1)
Aktarım: Anayasayı ve kanunları ihlal eden kuruluşların faaliyetine sadece mahkeme kararıyla son verilebilir.
Olumsuz mümkün: “Sadəcə, Türkiyə universitetlərində davamsızlıq haqqı deyilən bir şey var, yəni tələbə bir semestrdə 4 həftə dərsə gəlməyə bilər.” (URL-2)
Aktarım: Sadece Türkiye üniversitelerinde devamsızlık hakkı denilen bir şey var, yani öğrenci bir dönemde 4 hafta derse gelmeyebilir.
Mümkün değil: “Heç kəs insan ləyaqətini alçaldan rəftara və ya cəzaya məruz qala bilməz.”(URL-1)
Aktarım: Hiç kimse insan onurunu alçaltan muameleye veya cezaya maruz bırakılamaz.
Görüldüğü gibi Azerbaycan Türkçesinde yükümlülük kipliği bakımından olasılık, bilgi kipliği bakımdan olasılıkta olduğu gibi düzenlidir. Ayrıca her ikisi için de aynı kiplik belirteçler kullanılmaktadır.
Yükümlülük Kipliği Bakımından Gereklilik
Gerekli: “Səfarətxana təşkil еtməli və səni də səfir sifəti ilə hökumətə tanıtmalı.”(Çəmənzəminli, 2005, s.134)
Aktarım: Elçilik teşkil etmeli ve seni de elçi sıfatı ile hükûmete tanıtmalı.
Olumsuz gerekli: “Əvvəla, imlasının qorunması Hüsеyn Cavid üçün çox əhəmiyyətliydi və еlə bu səbəbdən də o, bəzən əlyazmalarının sonunda bunu xüsusi xatırladırdı: İmlasına toxunmamalı!”(Hüseyn Cavid, 2005, s. 5)
Aktarım: Evvela, imlasının korunması Hüseyin Cavid için çok mühim idi ve bundan dolayı da o, bazen el yazmalarının sonunda bunu özellikle hatırlatırdı: “İmlasına dokunmamalı!”
Gerekli değil: “Məhkəmə Konvensiyanın pozulmadığını müəyyən edərsə, ərizəçi hər hansı bir əlavə xərc, o cümlədən cavabdeh Dövlətin çəkdiyi xərcləri ödəməli olmur.” (URL-3)
Aktarım: Mahkeme, sözleşmenin bozulmadığını (ihlal edilmediğini) tespit ederse başvurucu, davalı devletin yaptığı giderler de dâhil olmak üzere herhangi bir ilave gider ödemek zorunda kalmaz.
Azerbaycan Türkçesinde yükümlülük kipliği bağlamında gereklilik, Türkiye Türkçesinden daha düzenli görünmektedir. Bunun sebebi, “gerekli değil” için -mAlI olma- yapısının kullanılabilmesidir. Ancak düzen tam değildir. Çünkü -mAlI olma- yapısının esas eş değeri -mAlI ol- yapısıdır: “Getməli olmaz (gitmesi gerekmez)” = “Getməli olar (gitmesi gerekir)”. -mAlI ve -mAlI ol- arasındaki fark işlevsel olarak da önemlidir. -mAlI, Türkiye Türkçesindeki gibi genel bir gereklilik belirtir. -mAlI ol- yapısı ise, Türkmen Türkçesindeki -mAlI bol- gibi, genellikle konuşurdan bağımsız sosyal normlardan veya fiziksel koşullardan kaynaklanan nesnel bir gerekliliği belirtmek için kullanılır. Bundan dolayı -mAlI olma- yapısı “farklı yapı kullanımı” olarak ele alınabilir.
Azerbaycan Türkçesinde -mAlI kiplik belirteci deyil olumsuzluk edatı ile de olumsuzlanabilir[19]:
“bəlkə bunu heç deməli deyildim.”(Anar, 2004b, s. 274)
Aktarım: Belki bunu hiç söylememeliydim.
Yukarıdaki örnekte deyil olumsuzluk edatı -mAlI kiplik belirtecinden sonra gelmiş olsa da esas fiili (de-) olumsuzlamıştır. Eğer -mAlI kiplik belirteci olumsuzlansaydı yukarıdaki cümlenin “söylemem gerekmezdi” şeklinde aktarılması gerekirdi. Ancak doğru aktarım “söylememeliydim, söylememem gerekirdi” şeklindedir. Dolayısıyla -mAlI deyil, -mAmAlI gibi “olumsuz gerekli” yerine kullanılabilir ancak pragmatik kullanımlar hariç “gerekli değil” yerine kullanılamaz.[20] Türkiye Türkçesinde -mAlI kiplik belirteci ise değil ile kullanılmaz. Aytaç (2017, s. 343), -mAlI deyil yapısını -mAlI ol- yapısının olumsuz şekli olarak ele alsa da -mAlI deyil, -mAmAlI gibi -mAlI kiplik belirtecinin olumsuz şekli olmalıdır. Azerbaycan Türkçesindeki durum Tablo 3’te gösterilmiştir.
Türkmen Türkçesinde Bilgi ve Yükümlülük Kipliği Bakımından Olasılık, Gereklilik ve Olumsuzlama
Türkmen Türkçesinde tahmine dayalı olasılık ve izin bildirmek için -p bil-[21] kullanılmaktadır. -p bil- Azerbaycan Türkçesindeki -(y)A bil- gibi üç şekilde olumsuzlanabilir: 1. -mAn bil-, 2. -p bilme- 3. -mAn bilme-[22]. Türkmen Türkçesinde zarf-fiil eki -p, ünlü ile biten fiillere geldiğinde zarf-fiil ekinden önceki ünlü uzamaktadır (Kara, 2015, s. 179). Esas fiilin olumsuzlandığı durumda ortaya çıkan -mAn zarf-fiil eki, -mAyIn [<-mA fiilden fiil yapma (olumsuzluk) +yın zarf-fiil eki] şeklinin kaynaşması ile oluşmuştur. -mAn ekinin ünlüsü, her zaman uzundur. -p bil- kiplik belirtecinin söz konusu işlevleri genellikle -Ar eki ile çekimlendiğinde ortaya çıkmaktadır. -Ar Türkmen Türkçesinde çoğunlukla belirsiz gelecek zaman için kullanılmaktadır (Söýegow, 1999, s. 273). Fakat geniş zaman işaretleme işlevi -p bil- yapısına eklendiğinde korunmaktadır.[23] Geniş zamanın olumsuzu için teklik ve çokluk birinci şahıslarda -mAr, teklik ve çokluk üçüncü şahıslarda -mAz kullanılır (Söýegow, 1999, s. 274).
Çıkarım ve gereklilik işaretlemek için Türkmen Türkçesinde -mAlI kiplik belirteci kullanılmaktadır. -mAlI Azerbaycan Türkçesinde olduğu gibi sıfat-fiil olarak da kullanılabilir. Sıfat-fiil olarak kullanıldığında -mAlI; -mAsIz (-mA+sIz) veya -mAlI däl şeklinde olumsuzlanabilir (Söýegow, 1999, s. 308). Bu kiplik belirteci, Türkmen yazı dilinde genellikle şahıs eki almadan kullanılır. Şahıs, özne ile belirtilir. -mAlI yüklem konumunda iki şekilde olumsuzlanabilir: 1. -mAlI däl 2- mAlI olma-. Dolayısıyla yüklem konumundayken Azerbaycan Türkçesindeki -mAmAlI/-mAlI deyil şeklindeki iki farklı olumsuzlama biçimi yoktur.
Bilgi Kipliği Bakımından Olasılık
Mümkün: “Özi ýörite şular ýaly iş üçin iberilen hem bolup biler. Emma şu ýerde öňden ýaşap ýören adam hem bolup biler.” (Derýaýew, 1981, s. 297)
Aktarım: Kendisi özel olarak böyle bir iş için gönderilmiş de olabilir. Ama bu yerde önceden beri yaşayıp giden insan da olabilir.
Olumsuz mümkün: “Eger päklik, kämillik we büs-bütinlik ýaly sypatlar her bir zada mahsus bolsa, onda durmuşyň duzy-gyzygy gaçar ahbetin. Hatda söýüp-saýlan ýanýoldaşyňam kämil bolman biler…” (Gylyjow, 2018, s. 274)
Aktarım: Eğer paklık, mükemmellik ve tamlık (eksiksizlik) gibi nitelikler her bir şeye mahsus olsa, o zaman hayatın tadı tuzu kaçar elbette. Hatta sevip saydığın hayat arkadaşın da mükemmel olmayabilir.
Mümkün değil: “Onuň ölüminden Dykma-da, Seýitmyrat begem habarlydyr.
Oturanlardan kimdir biri:
- Hiç beýle zat bolup bilmez. Dykma serdar, Seýitmyrat beg, Batyr hajy dagy beýle iş eder diýseň, hiç kim ynanmaz - diýdi.” (Gowşudow, 1989, s. 370)
Aktarım: Onun ölümünden Dıkma da Seyitmurat Bey de haberlidir.
Oturanlardan birisi:
- Asla böyle bir şey olamaz. Dıkma Serdar, Seyitmurat Bey, Batır Hacı dahi böyle iş eder desen, hiç kimse inanmaz. - dedi.
Yukarıdaki örneklerden anlaşılacağı gibi Türkmen Türkçesi de Azerbaycan Türkçesi gibi bilgi kipliği bakımından olasılık kategorisinde düzenlidir. Bununla birlikte Türkmen Türkçesi için örnek cümleler tespit edilirken taranılan otuz adet eserde -mAn bil- yapısının bilgi kipliği bağlamında Türkiye Türkçesi ve Azerbaycan Türkçesi eş değerlerine göre daha az kullanıldığı görülmüştür. Ancak daha geniş bir korpusta ve konuşma dilinde farklı sonuçlar ortaya çıkabilir.
Bilgi Kipliği Bakımından Gereklilik
Gerekli: “Togrul beg gülýär, diýmek, onuň keýpi çag bolmaly.” (Ödäýew, 2012b, s. 228)
Aktarım: Tuğrul Bey gülüyor, demek ki onun keyfi iyi olmalı.
Olumsuz gerekli: “Bu öldürilen aksakgalam öldüren şulardyr, başga adam bolup bilmez.” (Gowşudow, 1989, s. 371)
Aktarım: Bu öldürülen aksakalı da öldüren şunlardır, başka adam olamaz.
Gerekli değil: “urşa giden, belki, geler,
ýa-da, nätjek, mazar bolup,
habary hem gelmän biler.”(URL-4)
Aktarım: Savaşa giden belki gelir, ya da, ne edersin, mezar olup (vefat edip), haberi de gelmeyebilir.
Türkmen Türkçesinde de bilgi kipliği bakımından gereklilikte, Türkiye Türkçesi ve Azerbaycan Türkçesindeki gibi bilgi kipliği bakımından olasılık kategorisinden gelen mantıksal ikameler kullanılmaktadır. Bu durum üç Türk yazı dilinde de bilgi kipliği bağlamında olasılığın gerekliliğe göre daha temel olduğu şeklinde yorumlanabilir. Türkmen Türkçesinde bilgi kipliği bağlamında “gerekli” için çoğunlukla bol- fiili kullanılır (Söýegow, 1999, s. 309). Türkmen Türkçesinde bilgi kipliği bağlamında “olumsuz gerekli” için bolmaly däl genellikle kullanılmaz. Bu yapı genellikle Türkiye Türkçesi olmamalı ve Azerbaycan Türkçesi olmamalı/olmalı deyil gibi yükümlülük kipliği bağlamında daha sık kullanılmaktadır.
Yükümlülük Kipliği Bakımından Olasılık
Mümkün: “Täretsiz bolan bir adam ýatdan Gurhan okap biler.”(Şentürk ve Ýazyjy, 2010, s. 108)
Aktarım: Abdestsiz olan bir insan, hafızadan Kur’an okuyabilir.
Olumsuz mümkün: “Gün-günden gitdigiçe tapdan gaçan we oraza çydamaýan halys garran adamlar oraza tutman bilerler. ” (Şentürk ve Ýazyjy, 2010, s. 292)
Aktarım: Günden güne gittikçe takatten düşen ve oruca dayanamayan iyice yaşlanmış kişiler, oruç tutmayabilirler.
Mümkün değil: “Türkmenistanyň Prezidenti Türkmenistanyň Mejlisiniň deputaty bolup bilmez.”(URL-5)
Aktarım: Türkmenistan cumhurbaşkanı, Türkmenistan meclisinin milletvekili olamaz.
Görüldüğü gibi yükümlülük kipliği bakımından olasılıkta Türkmen Türkçesi, Azerbaycan Türkçesinde olduğu gibi düzenlidir. Türkiye Türkçesinde düzensizliğin sebebi -(y)Abil- kiplik belirtecinden sonra olumsuzluk işlevinde kullanılan fiilden fiil yapma ekinin (-mA) getirilememesidir.[24] Bu durum, Türkiye Türkçesinde -(y)Abil- kiplik belirtecinin Azerbaycan Türkçesi ve Türkmen Türkçesindeki eş değerlerine göre daha fazla dil bilgiselleştiğini göstermektedir.
Yükümlülük Kipliği Bakımından Gereklilik
Gerekli: “Her kimiň etmeli işi anyklaşdyrylmaly.” (Ödäýew, 2012b, s. 104)
Aktarım: Herkesin yapması gereken iş kesinleştirilmeli.
Olumsuz gerekli: “Ertir garaňky düşende, men şol gyzlary äkitmeli. Şoňa çenli men hiç kime görünmeli däl.” (Aşyr, 1986, s. 94)
Aktarım: Yarın hava karardığında ben şu kızları alıp gitmeliyim. O zamana kadar ben hiç kimseye görünmemeliyim.
Gerekli değil: -Gaty ur, ýogsam özüňi uraryn.
-Yok, meni urmaly bolmarsyňyz. (Ödäýew, 2012a, s. 250)
Aktarım: - Sert vur, yoksa sana vururum.
- Yok, bana vurmak zorunda kalmazsınız.
Yükümlülük bakımından gereklilikte “gerekli değil” için Azerbaycan Türkçesi ve Türkmen Türkçesi arasında benzerlik vardır. -mAlI kiplik belirteci, Azerbaycan Türkçesinde ol- Türkmen Türkçesinde bol- yardımcı fiili ile kullanılabilir. Bundan dolayı ol-/bol- yardımcı fiili olumsuzluk işlevinde kullanılan fiilden fiil yapma ekini (-mA) alabilir. Bu sebepten Azerbaycan Türkçesi “Gəlməli olmaz.” ve Türkmen Türkçesi “Gelmeli bolmaz:” cümleleri Türkiye Türkçesine “Gelmesi gerekmez, gelmek zorunda değil.” şeklinde aktarılabilir. Böylece esas fiil +-mAlI olma-/bolma- yapılarında “gerekli değil” anlamı ortaya çıkmaktadır. Türkiye Türkçesinde -mAlI kiplik belirtecinin gereklilik bildirecek şekilde sıfat-fiil olarak kullanılmaması ve ol- yardımcı fiilini almaması, Türkiye Türkçesindeki -mAlI kiplik belirtecinin Azerbaycan Türkçesi ve Türkmen Türkçesindeki eş değerlerine göre daha fazla dil bilgiselleştiğini göstermektedir. Azerbaycan Türkçesindeki -mAlI ol-/-mAlI olma- yapılarında olduğu gibi Türkmen Türkçesindeki -mAlI bol-/-mAlI bolma- yapıları da esas olarak konuşurdan bağımsız nesnel yükümlülükler veya dışsal koşullardan kaynaklanan zorunlulukları bildirmek için daha sık kullanılmaktadır.[25] Nitekim Söýegow (1999, s. 310), -mAlI bol- yapısının çoğunlukla fiilin ifade ettiği eylemi, öznenin yerine getirmeye mecbur veya muhtaç olduğunu belirtmek için kullanıldığını ifade eder. Bundan dolayı “farklı yapı kullanımı” olarak ele alınabilir.
Türkmen Türkçesi esas fiil+mAlI däl ve Azerbaycan Türkçesi esas fiil+mAlI deyil yapılarında -mAlI kiplik belirteci değil, esas fiil olumsuzlanmıştır.[26] Eğer -mAlI olumsuzlanmış olsaydı “gerekli değil” anlamı ortaya çıkması gerekirdi. Dolayısıyla Türkmen Türkçesi esas fiil+mAlI däl ve Azerbaycan Türkçesi esas fiil+mAlI deyil yapılarında olumsuzluk esas fiile aittir. Bu yapılar, İngilizcedeki gibi “olumsuzluğun yanlış yerleştirilmesi” olarak ele alınamaz. Çünkü Türkmen Türkçesi esas fiil+mAlI däl ve Azerbaycan Türkçesi esas fiil+mAlI deyil yapılarında olumsuzluk edatının esas fiili olumsuzladığı kabul edildiğinde sorun çözülmektedir. İngilizcede ise olumsuzluk işaretleyicisinin modal fiili değil, esas fiili olumsuzladığı kabul edilse bile sorun ortadan kalkmaz (Palmer, 2001, s. 92).[27]
Türkmen Türkçesindeki durum, Tablo 4’te gösterilmiştir.
Azerbaycan Türkçesi -mAyA bilme- ve Türkmen Türkçesi -mAn bilme- Yapıları
Azerbaycan Türkçesi -mAyA bilmə- ve Türkmen Türkçesi -mAn bilme- yapıları hem esas fiilin hem de yardımcı fiilin olumsuzlanması ile kurulur. Dolayısıyla bu yapılarda anlamsal olarak hem önerme hem de kiplik olumsuzlanmıştır. Tespit edilebildiği kadarıyla Azerbaycan ve Türkmen Türkçelerindeki söz konusu çift olumsuzlamalar şimdiye kadar ele alınmamıştır. Bu yapılar, Türkiye Türkçesinde -(y)AmA- veya yazı dilinde pek görülmeyen fakat Kemal Tahir gibi bazı yazarlarca -(y)AmA- ile benzer işlevde kullandığı anlaşılan -(y)Abileme- ile ifade edilemez. -(y)AmA- ve -(y)Abileme- “mümkün değil” için kullanılabilir. “Mümkün değil” mantıksal olarak “olumsuz gerekli” ile eş değerdir. Örneğin aşağıdaki cümlede “olabilemez” ve “geçebilemeyiz” sırasıyla “olmamalı” ve “geçmemeliyiz” şeklinde “olumsuz gerekli” olarak yorumlanabilir.
“Şaka değilse de ... Hayır, olabilemez Şövalyem, biz şövalye adaylığına geçebilemeyiz!” (Kemal Tahir, 2007, s. 19).
Bununla birlikte Azerbaycan ve Türkmen Türkçelerindeki söz konusu çift olumsuzlamalarda hem esas fiil hem de yardımcı fiil olumsuzlanmaktadır. Böylece “olmaması imkânsız” manasında kullanılıyor görünmektedir. Bundan dolayı Türkiye Türkçesine aktarılırken “-mAmAsI mümkün değil, -mAmAk imkânsız” gibi analitik yapılar kullanılabilir. Ayrıca yükümlülük kipliği olarak yorumlandığı bazı durumlarda “-mAdAn olma-, mAmAk olma- ve -mAsA olma-, mAmA olma-” analitik yapıları kullanılarak da Türkiye Türkçesine aktarılması mümkündür.[28] Azerbaycan Türkçesi ve Türkmen Türkçesindeki bu yapılar çift olumsuzluktan kaynaklanan vurgu sebebiyle güçlü bir gerekliliği belirtiyor görünmektedir.
Azerbaycan Türkçesi Örneği:
“Qız təzə paltarını, təzə ayaqqabısını geyindi, ilk dəfə görüşdükləri, həmişə görüşdükləri, nəhayət, küsüşdükləri yerə tələsdi. Ürəyi həyəcandan elə çırpınır, elə çırpınırdı ki... Görəsən gələcəkmi?! Gəlməlidir, gəlməyə bilməz.”(URL-6)
Aktarım: Kız yeni elbisesini, yeni ayakkabısını giydi, ilk defa görüştükleri, her zaman görüştükleri, sonunda küsüştükleri yere aceleyle gitti. Kalbi heyecandan öyle çarpıyor, öyle çarpıyordu ki… Acaba gelecek mi? Gelmeli, gelmemesi imkânsız.
Yukarıdaki ifadede -mAyA bilmə- bilgi kipliği bakımından yorumlanabilir. Aşağıdaki ifadede ise -mAyA bilmə- yükümlülük kipliği bakımından yorumlanmaya daha uygundur. Bundan dolayı -mAmAk olmA- ile Türkiye Türkçesine aktarılması daha uygun olabilir.
“Dedim ki, yol çox uzaqdı, bu səfərdən imtina et. Anam inadkarlıq etdi ki, xeyir işdi, getməlidir, getməyə bilməz.”(Göyyaylı, 2017, s. 51)
Aktarım: Dedim ki, yol çok uzak, bu yolculuktan vazgeç. Annem inatçılık etti, hayırlı iş, gitmeli, gitmemek olmaz.
Türkmen Türkçesindeki -mAn bilme- yapısı tespit edilebildiği kadarıyla Azerbaycan Türkçesindeki eş değerine göre görece az kullanılmaktadır. Bununla birlikte bazı eserlerde daha sık görülür. Örneğin Welsapar’ın (2002, s.111, 157, 391) Kepjebaş romanında -mAn bilme- yapısı üç defa geçmektedir. Bundan dolayı sıklık bakımından ayrıca araştırılması gerekir. Aşağıdaki örnek Türkiye Türkçesine “-mAmAsI imkânsız” olarak aktarılabilir.
“Iki ýurduň arasynda uzyn, şol sanda suw we gury ýer serhedi bar. Gürrüňini edýän bu iki döwletimiz özara hyzmatdaşlyk etmän bilmez.”(URL-7)
Aktarım: İki devletin arasında su ve kara sınırları da dâhil, uzun sınır var. Sözünü ettiğimiz bu iki devletin birbirleriyle iş birliği yapmaması imkânsız.
Yukarıdaki ifadede iki devletin iş birliği yapmamasının imkânsız olması, dolayısıyla iş birliği yapmalarının gerekli görülmesi, nesnel bir dış koşula (iki devlet arasındaki sınır olması vb.) bağlanmıştır. Benzer şekilde aşağıdaki örnek “ressam olmamam imkânsızdı” veya “ressam olmadan edemedim” şeklinde çevrilebilir:
“Ýaz gelende baýyrlar elwan güllere bürenýärdi. Şol gözelligi görmäge göz gerekdi. Nakgaş: “Şeýle ajap ýerde doglamsoň, nakgaş bolman bilmedim”—diýýär.” (URL-8)
Aktarım: İlkbahar geldiğinde bayırlar açık kızıl renk çiçeklere bürünüyordu. Bu güzellik görülmeye değerdi. Ressam: “Şöyle harikulade yerde doğduktan sonra ressam olmamam imkânsızdı.” diyor.
Azerbaycan Türkçesi -mAyA bilmə- ve Türkmen Türkçesi -mAn bilme- yapıları yukarıdaki örneklerde kiplik mantığının temel kavramları olan olasılık ve gereklilik açısından ele alınabilir. Kiplik mantığı bakımından “olmaması mümkün değil” (olumsuz mümkün değil) ile “gerekli” birbirine eşittir: “olumsuz mümkün değil” = “gerekli”. Bundan dolayı Tablo 6’da gösterildiği gibi Azerbaycan ve Türkmen Türkçelerinde olasılık bakımından dörtlü, Türkiye Türkçesinde ise üçlü bir yapının var olduğu düşünülebilir.
Sonuç
Türkiye, Azerbaycan ve Türkmen Türkçelerinde biçimsel olarak benzer bilgi ve yükümlülük kipliği belirteçleri kullanılmasına rağmen aralarında olumsuzlama bakımından önemli farklar olduğu görülmektedir. Türkiye Türkçesi; diğer iki Türk yazı dilinden bilgi ve yükümlülük kipliği bağlamında “mümkün değil” kiplik anlamının işaretlenmesi noktasında ayrılmaktadır. Türkiye Türkçesinde “mümkün değil” için fiziksel yeterlilikten gelişen ekleşmiş eskicil biçim -(y)AmA- kullanılmaktadır. Türkiye Türkçesindeki düzensizliğin sebebi, -(y)Abil- kiplik belirtecinden sonra olumsuzluk işlevinde kullanılan fiilden fiil yapma ekinin (-mA) gelememesidir. Olasılık ile ilgili bir diğer durum Türkiye Türkçesinde -(y)AmA- ve yazı diline yerleşmemiş olan -(y)Abileme- vasıtasıyla “olmaması imkânsız” anlamının belirtilememesidir. Türkmen Türkçesi -mAn bilme- ve Azerbaycan Türkçesi -mAyA bilme- ile bu anlam ifade edilebilmektedir. Dolayısıyla olasılık bakımından Azerbaycan Türkçesi ve Türkmen Türkçesinde dörtlü, Türkiye Türkçesinde ise üçlü bir yapı bulunmaktadır:
Türkiye Türkçesi: 1. -(y)A bil- 2. -mAyA bil- 3. -(y)AmA
Azerbaycan Türkçesi: 1. -(y)A bil- 2. -mAyA bil- 3. -(y)A bilmə- 4. -mAyA bilmə
Türkmen Türkçesi: 1. -p bil- 2. -mAn bil- 3. -p bilme- 4. -mAn bilme
Bilgi kipliği bakımından gereklilik kategorisinde üç Türk yazı dilinde de mantıksal ikame kullanımı mevcut olduğundan kiplik ve kiplik belirteci arasında bir düzen bulunmamaktadır. Bu durum, üç Türk yazı dilinde de bilgi kipliği bağlamında olasılığın gerekliliğe göre daha temel olduğu şeklinde yorumlanabilir. Yükümlülük kipliği bağlamında “gerekli değil” için mantıksal ikame kullanımı olduğundan Türkiye Türkçesinde üçlü bir düzen yoktur. Buna karşılık Azerbaycan Türkçesinde -mAlI olma-, Türkmen Türkçesinde -mAlI bolma- yapısının kullanılması kısmen bir düzen sağlamaktadır. Düzenin tam olmamasının sebebi Azerbaycan Türkçesi -mAlI olma- yapısının esas eş değerinin -mAlI ol-, Türkmen Türkçesi -mAlI bolma- yapısının esas eş değerinin -mAlI bol- olması ile alakalıdır. Bu fark işlevsel olarak da önemlidir. -mAlI ol-/bol- yapıları genellikle dışsal koşullardan kaynaklanan nesnel bir gerekliliği ifade etmek için kullanılır. Bundan dolayı -mAlI olma ve -mAlI bolma- farklı yapı kullanımı olarak ele alınmıştır. Türkiye Türkçesinde -mAlI kiplik belirtecinin gereklilik bildirecek şekilde sıfat-fiil olarak kullanılmaması ve ol- yardımcı fiilini almaması bu kiplik belirtecinin Azerbaycan Türkçesi ve Türkmen Türkçesindeki eş değerlerine göre daha fazla dil bilgiselleştiğini göstermektedir. Daha fazla dil bilgiselleşmiş yapılarda düzen daha az olmaktadır. Azerbaycan Türkçesinde -mAlI deyil Türkmen Türkçesinde -mAlI däl yapılarında däl ve deyil edatları, -mAlI kiplik belirtecini değil esas fiili olumsuzlamaktadır. Bundan dolayı her ikisi de “olumsuz gerekli” için kullanılır. Dolayısıyla yükümlülük kipliği bakımından gereklilikte Azerbaycan Türkçesi ve Türkmen Türkçesinde üçlü (mantıksal ikameyi saymazsak) Türkiye Türkçesinde ikili bir yapı vardır:
Türkiye Türkçesi: 1. -mAlI 2. -mAmAlI
Azerbaycan Türkçesi: 1. -mAlI 2.-mAmAlI/-mAlI deyil[29] 3. -mAlI olma-
Türkmen Türkçesi: 1. -mAlI 2.-mAlI däl 3.-mAlI bolma-
Görüldüğü üzere “olumsuz gerekli” için Azerbaycan Türkçesinde hem Türkiye Türkçesinde bulunan şekil (-mAmAlI) hem de Türkmen Türkçesinde bulunan yapı (-mAlI deyil) kullanılmaktadır.
Sonuç olarak söz konusu kiplik belirteçleri ile olasılık ve gerekliliği ifade etmede Azerbaycan Türkçesi ve Türkmen Türkçesi, Türkiye Türkçesine göre daha düzenli görünmektedir. Türkiye Türkçesinin daha az düzenli olmasının sebebi, -(y)Abil- ve -mAlI kiplik belirteçlerinin Azerbaycan Türkçesi ve Türkmen Türkçesindeki eş değerlerine göre daha fazla dil bilgiselleşmiş olması ile açıklanabilir.
Mevcut çalışmada ilgili kiplik belirteçler sadece yüklem konumunda ve geniş zaman çekiminde ele alınmıştır. Çekimsiz durumlarda ve diğer bildirme ve tasarlama kipleriyle kullanıldığında işlevsel farklılıkların ayrıca araştırılması gerekir. Örneklem edebî eserler, haber siteleri ve e-kanunlar gibi dijital kaynaklardan seçilmiştir. Taranılan kaynaklar itibariyle Türkmen Türkçesinde -mAn bil- yapısının yükümlülük bağlamında daha sık kullanıldığı, bilgi kipliği bağlamında ise tespit edilebildiği kadarıyla daha az kullanıldığı görülmüştür. Konuşma dilinde bilgi kipliği belirtmek için -mAn bil- yapısının ne sıklıkla kullanıldığı incelemek faydalı olacaktır.
Kaynakça
Abish, A. (2014). Modality in Kazakh as spoken in China [Yayımlanmış doktora tezi]. Uppsala University.
Aghabatai, S. (2022). İran sahası Türkmen Yomut ağzı (Tez No. 766937) [Doktora tezi, Ankara Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
Arat, R. (1951). Edib Ahmed B. Mahmud Yükneki, Atebetü’l-Hakayık. Ateş Basımevi.
Aslan Demir, S. (2016). Görünüş kategorisi: Türkmen Türkçesi örneği. Grafiker Yayınları.
Aytaç, A. (2017). Azerbaycan Türkçesinde -mAlI ekinin kullanımı ve gereklilik kipi. The Journal of Academic Social Sciences, 46, 326-351.
Bybee, J. L., Perkins, R. D. ve Pagliuca, W. (1994). The evolution of grammar: Tense, aspect, and modality in the languages of the world. University of Chicago Press.
Cahangirov, F. (2005). İngilis və Azərbaycan dillərində modallığın struktur-semantik tədqiqi (Müqayisəli tipoloji tədqiqat). Elm nəşriyyatı.
Carey, B. (2021). Epistemic modality. Internet Encyclopedia of Philosophy. https://iep.utm.edu/ep-moda/
Clark, L. (1998). Türkmen reference grammar. Harrassowitz Verlag.
Corcu, D. (2005). Zorunluluk kipliği belirtisi -mAlI’nın anlamsal içyapısı. Dilbilim Araştırmaları Dergisi, 33-44.
Çoşkun, V. (2000). Özbek Türkçesi grameri. Türk Dil Kurumu.
De Haan, F. (2013). The interaction of modality and negation: A typological study. Routledge.
Doğan, T. (2024). Oğuz grubu yazı dilleri ve ağızlarında yeterlik kategorisi. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 78, 89-112. https://doi.org/10.32925/ tday.2024.121
Ergin, M. (2009). Türk dil bilgisi. Bayrak Basım Yayım Tanıtım.
Erguvanlı Taylan, E. (2018). Türkiye Türkçesi dilbilgisel kiplikte olasılık ve gereklilik. Dil ve Edebiyat Dergisi, 15(2), 1–22.
Garson, J. W. (2013). Modal logic for philosophers (2. bs.). Cambridge University Press.
Girle, R. (2000). Modal logic and philosophy. McGill-Queen’s University Press.
Göksel, A. ve Kerslake, C. (2004). Turkish: A comprehensive grammar. Routledge.
Hirik, S. (2019). Türkiye Türkçesindeki bilgi kiplikleri. Pegem Akademi.
İmamoğlugil, H. (2024). Modern (sembolik) mantığa giriş. Nobel Akademik Yayıncılık.
Kara, F. (2011). “Bil-” tasvir fiilinin işlevleri. Turkish Studies, 6(1), 1421-1438. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.2208
Kara, M. (2015). Türkmen Türkçesi grameri. Etkileşim Yayınları.
Kartallıoğlu, Y. ve Yıldırım, H. (2007). Azerbaycan Türkçesi. A. B. Ercilasun (Ed.), Türk lehçeleri grameri içinde (s. 171-230). Akçağ Yayınları.
Kazanlar Ürkmez, E. (2019). Kazak Türkçesinde kiplik: Morfo-sentaktik semantik bir analiz (Tez No. 611072). [Doktora tezi, Manisa Celal Bayar Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
Kerimoğlu, C. (2021). Kiplik ve kip. Pegem Akademi.
Kiefer, F. (1987). On defining modality. Folia Linguistica, 21(1), 67–94. https:// doi.org/10.1515/flin.1987.21.1.67
Korkmaz, Z. (1959). Türkiye Türkçesinde ‘iktidar’ ve ‘imkân’ gösteren yardımcı fiiller ve gelişmeleri. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 7, 107-124.
Korkmaz, Z. (2014). Türkiye Türkçesi grameri: Şekil bilgisi. Türk Dil Kurumu.
Lyons, J. (1977). Semantics (C 2). Cambridge University Press.
Narrog, H. (2005). On defining modality again. Language Sciences, 27(2), 165– 192.
Özkan, M. (2000). Türk dilinin gelişme alanları ve Eski Anadolu Türkçesi. Filiz Kitabevi.
Palmer, F. R. (1986). Mood and modality. Cambridge University Press.
Palmer, F. R. (1995). Negation and the modals of possibility and necessity. J. Bybee ve S. Fleischman (Ed.), Modality in grammar and discourse içinde (s. 453–471). John Benjamins.
Palmer, F. R. (2001). Mood and modality (2. bs.). Cambridge University Press.
Rentzsch, J. (2013). Türk dillerinde kipsellik ve kipselliğin anlambilimsel haritası. Bilig, 67, 129–168.
Rentzsch, J. (2015). Modality in the Turkic languages: Form and meaning from a historical and comparative perspective. Klaus Schwarz Verlag.
Söýegow, M. (1999). Türkmen diliniň grammatikasy – Morfologiýa. Ruh.
Tulum, M. M. (1997). Özbekçede tasvir yardımcı fiilleri. (Tez No. 64548). [Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
Trask, R. L. (1992). A dictionary of grammatical terms in linguistics. Routledge.
Traugott, E. C. (1989). On the rise of epistemic meanings in English: An example of subjectification in semantic change. Language, 65(1), 31–55.
Van der Auwera, J. ve Plungian, V. A. (1998). Modality’s semantic map. Linguistic Typology, 2(1), 79–124. https://doi.org/10.1515/lity.1998.2.1.79
Yusupov, F. (2014). Tatar Türkçesi ağızları: Şimdiki zaman ortaçları-II. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 5(5), 12-28. https://doi.org/10.33692/avrasyad.175255
Örneklerin Alındığı Eserler
Anar. (2003). Əsərlər (C. 2). A. Əmrahoğlu (Ed.). Nurlan Nəşriyyat.
Anar. (2004a). Əsərlər (C. 3). A. Əmrahoğlu (Ed.). Nurlan Nəşriyyat.
Anar. (2004b). Əsərlər (C. 4). A. Əmrahoğlu (Ed.). Nurlan Nəşriyyat.
Anar. (2005). Əsərlər (C. 5). A. Əmrahoğlu (Ed.). Nurlan Nəşriyyat.
Aşyr, Ç. (1986). Göreş. Türkmenistan Neşirýaty.
Atay, O. (2000). Tutunamayanlar. İletişim Yayınları.
Çəmənzəminli, Y. V. (2005). Yusif Vəzir Çəmənzəminli əsərləri (C. 2). (M. Axundova, Haz.). Avrasiya Press.
Derýaýew, H. (1981). Ykbal (C. 1). Türkmenistan Neşirýaty. (Erişim adresi: https://www.kitaphana.net/book/1738)
Gylyjow, Rahmet (2018). Halallyk kyssaları. Türkmenistan Döwlet Neşirýat Gullugy.
Gowşudow, A. (1989). Perman. Türkmenistan Neşirýaty.
Göyyaylı, X. (2017). Şərəfli ömür yolu. Ecoprint.
Hüseyn Cavid (2005). Hüseyn Cavid əsərləri (C. 2). (T. Cavid, Haz.). Lider Nəşriyyat.
Kamal Abdulla (2020). Seçilmiş əsərləri (C. 6). Mütərcim.
Kemal, Y. (2008) İnce Memed 3. Yapı Kredi Yayınları.
Kemal Tahir (2007), Devlet Ana. İthaki Yayınları.
Ödäýew, O. (2012a). Altynjan hatyn (C. 1). Türkmen Döwlet Neşirýat Gullugy.
Ödäýew, O. (2012b). Altynjan hatyn (C. 2). Türkmen Döwlet Neşirýat Gullugy.
Özakman, T. (2005). Şu çılgın Türkler. Bilgi Yayınevi.
Şentürk, L., Ýazyjy, S. (2010). Yslamy öwreniş gollanmasy (B. Saryýev, Çev.). Din İşleri Guramasynyň Neşirleri.
URL-1:https://e-qanun.az/framework/897 (Erişim Tarihi: 09.10.2025)
URL-2:https://qafqazinfo.az/news/detail/bu-da-size-analoqu-olmayan-olke-musahibe-2203. (Erişim Tarihi: 05.10.2025)
URL-3:https://gancapost.info/az/article/579/avropa-m-hk-m-si-hansi-isl-r-baxir/ (Erişim Tarihi: 29.11.2025)
URL-4:https://annagurban.com/tm/goshgular/5036.html. (Erişim Tarihi: 05.06.2025)
URL-5:https://saylav.gov.tm/tk/law?id=2. (Erişim Tarihi: 05.06.2025)
URL-6:https://gulhuseynhuseynoglu.com/az/post/83/kusululer-mensur-seir-1679552848. (Erişim Tarihi: 05.06.2025)
URL-7:https://www.azathabar.com/a/26891659.html. (Erişim Tarihi: 05.06.2025)
URL-8:https://turkmenistan.gov.tm/tk/habar/46863/turkmenistanyn-halk-nakgasy-annadurdy-almammedow-80-yas-toyuny-ziwopis-musdaklarynyn-arasynda-garsylady (Erişim Tarihi: 21.02.2026)
Welsapar, A. (2002). Kepjebaş. Gün Neşirýaty.