Bekir Sıtkı Çobanzade’nin Türk Dillerindeki Ünlü Uyumunu Kabul Etmediğine Dair Görüşleri ve Bunların Reddedilmesi Üzerine

Özet

Rusya’nın istilasından sonra Türk halkları önce Çarlık yönetimi, ardından Bolşevikler ve Sovyet rejimi tarafından çeşitli baskılara maruz kaldılar. Bu lehçelerin fonetiğini, alfabesini, yazımını, kelime hazinesini ve terimlerini Rusçaya yaklaştırmak amacıyla aşamalı ve sistemli değişiklikler yapıldı. Gerçekleştirilen araştırmalarda, bu lehçelerin ortak özelliklerine dikkat edilmeksizin onları birbirinden ayıran çeşitli yönlerin abartılı bir şekilde incelenmesine büyük önem verildi. 26 Şubat – 5 Mart 1926 tarihleri arasında Bakü’de toplanan Birinci Tüm Birlik Türkoloji Kurultayı’nda Türk lehçelerinin edebî dili, alfabesi, yazımı, terminolojisi va tarihi gibi konular tartışıldı. Haziran 1927 tarihlerinde ise yine Bakü’de Yeni Türk Alfabesi Merkez Komitesinin birinci genel kurulu yapıldı va burada Türk alfabelerinin birleştirilmesi meselesi görüşüldü. Bu toplantılarda hararetli tartışmalara neden olan meseleler birçok bilim insanı tarafından araştırılmış ve çeşitli sonuçlara ulaşmıştır. Günümüzde özellikle eski SSCB sınırları içinde yürütülen bu toplantılar, bir gereklilik arz etmektedir. Ayrıca Türk lehçelerinin özgün özelliklerini belirleyen ve yoğun tartışmalara neden olabilecek bazı önemli konular da henüz yeterince analiz edilmemiştir. Hem Birinci Tüm Birlik Türkoloji Kurultayı’nda hem de Yeni Türk Alfabesi Merkez Komitesinin birinci genel kurulunda Türk lehçelerindeki ünlü uyumu olgusunun edebî dillerden çıkarılması ve ünlü sesleri temsil eden harf sayısının azaltılması yönünde teklifler sunulmuştur. Ancak bu öneriler, toplantılara katılan Türk halklarının temsilcileri tarafından reddedilmiştir. 1934 yılından sonra Özbek edebî dilinden ünlü uyumu kuralı çıkarılmış ve alfabede ünlü sesleri ifade eden 9 harften 3’ü azaltılarak sayı 6’ya indirilmiştir. Bu makalede, Rus Türkologlar tarafından öne sürülen Türk lehçelerindeki kuralının kaldırılması ve alfabelerdeki ünlü harf sayısının azaltılması meselesi ilk kez bilimsel olarak ele alınmaktadır.